Schaaknotatie: zo lees en noteer je schaakzetten

Elk veld op het bord heeft een vaste naam die bestaat uit een letter en een cijfer. De lijnen (de verticale kolommen) heten a tot en met h, van links naar rechts gezien vanaf Wit. De rijen (de horizontale reeksen) zijn genummerd van 1 tot en met 8, te beginnen aan de kant van Wit. Het hoekveld links van Wit is a1, de witte koning begint op e1 en de zwarte dame op d8.

De namen veranderen niet als je vanaf de kant van Zwart naar het bord kijkt. Voor Zwart is a1 de hoek rechts aan de overkant. Diagrammen in boeken worden bijna altijd vanuit Wit afgedrukt, met rij 1 onderaan.

Elk stuk behalve de pion heeft een hoofdletter. In het Nederlands schrijf je K voor koning, D voor dame, T voor toren, L voor loper en P voor paard. Internationaal, dus in het Engels, zijn dat K, Q, R, B en N (de K is daar al bezet door de koning, dus het paard, knight, krijgt de N). Pionnen hebben geen letter: een pionzet schrijf je alleen met het veld waar de pion naartoe gaat, bijvoorbeeld e4.

Elke taal gebruikt de eerste letter van haar eigen woord voor elk stuk, dus dezelfde zet ziet er in een Duits of een Frans boek anders uit. De pion heeft in geen enkele taal een letter.

De Nederlandse zet Pf3 is dus Nf3 in het Engels, Sf3 in het Duits, Cf3 in het Frans en Spaans en Кf3 in het Russisch. Veel moderne boeken omzeilen het probleem met figurinenotatie: een klein stuksymbool vervangt de letter, en de zet is in elke taal te lezen. Onlineplatforms en PGN-bestanden gebruiken altijd de Engelse letters.

Een paar details verschillen per bron. De schaakregels van de FIDE schrijven de rokade met nullen (0-0, 0-0-0) en de promotie zonder isgelijkteken (d8D), terwijl PGN-bestanden en de meeste websites de letter O (O-O) en het isgelijkteken gebruiken (e8=Q, met de Engelse letter) (FIDE-schaakregels, bijlage C). Beide vormen betekenen hetzelfde. En passant slaan noteer je als een gewone slagzet van een pion, met het veld waar de slaande pion terechtkomt; de toevoeging e.p. is optioneel.

In boeken en becommentarieerde partijen geven tekens na een zet een oordeel over die zet. Ze horen niet bij de zet zelf en worden tijdens het spelen nooit op een notatieformulier geschreven.

Evaluatietekens beschrijven de stelling: = gelijk, += of ⩲ Wit staat iets beter, ± Wit staat duidelijk beter, +- Wit staat gewonnen, en dezelfde tekens omgekeerd voor Zwart (=+, ∓, -+). ∞ betekent dat de stelling onduidelijk is.

Notatieformulier. In toernooipartijen schrijven beide spelers elke zet op, hun eigen zetten en die van de tegenstander, in algebraïsche notatie. Een zet vooraf opschrijven is niet toegestaan. Je mag op de zet van je tegenstander antwoorden voordat je hem opschrijft, maar je moet hem noteren vóór je volgende zet (FIDE-schaakregels, artikel 8.1). Een remiseaanbod noteer je als (=) (artikel 9.1.2.2). Je mag de stukletters van je eigen taal gebruiken (bijlage C.3).

Lange notatie. Sommige beginnersboeken en oudere bronnen noemen zowel het vertrekveld als het aankomstveld: 1.e2-e4 e7-e5 2.Pg1-f3. Een slagzet schrijf je met een x in plaats van het streepje: Lf1xb5. Lange notatie is makkelijker te volgen op een echt bord, maar neemt meer ruimte in. Korte notatie is de standaard.

PGN (Portable Game Notation) is het tekstformaat voor complete partijen. Een PGN-bestand begint met tags zoals [White "..."], [Black "..."] en [Result "1-0"], gevolgd door de zetten in korte algebraïsche notatie met Engelse letters. Lichess, Chess.com en bijna elk schaakprogramma kunnen PGN importeren en exporteren.

FEN (Forsyth-Edwards-notatie) beschrijft één stelling in plaats van een partij. Ze geeft de stukken rij voor rij, daarna de kant aan zet, de rokaderechten, het en-passantveld en twee zettellers. De beginstelling is rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1. De FEN-viewer toont elke FEN op een bord en legt de onderdelen uit.

ChessWOW toont zetten met de stukletters van jouw taal. In de instellingen kun je onder “Notatie” de taal van de app volgen, “Internationaal” kiezen (K, Q, R, B, N) of de letters van een andere taal nemen, bijvoorbeeld Duits of Frans. Staat de app in het Nederlands, dan zie je K, D, T, L en P. Dit verandert alleen hoe zetten worden getoond in de analyse, het rapport en de training. PGN-export en -import blijven altijd internationaal, zodat je bestanden in elk ander programma werken.

Je hoeft geen zetten te typen om een partij in de app te krijgen. Plak een PGN of een FEN van het klembord, open een PGN-bestand of importeer je partijen van Lichess en Chess.com via je gebruikersnaam. Een stelling uit een boek of een screenshot kun je scannen; die wordt een bord met een FEN, klaar om te analyseren.