Matpatronen die elke schaker moet kennen

Een matpatroon is een typische opstelling van stukken waarin de koning schaak staat en geen legale zet heeft. Er komen altijd twee dingen samen: één stuk geeft schaak, en de vluchtvelden van de koning zijn gedekt of geblokkeerd, vaak door de eigen stukken van de koning. Elk diagram hieronder toont de stelling vlak voor het mat, met een pijl bij de matzet. Probeer de zet te vinden voordat je het onderschrift leest.

Zoek je in je eigen partijen naar een mat, stel jezelf dan drie vragen:

• Naar welke velden kan de vijandelijke koning? Tel ze. Een koning met één vluchtveld of geen enkel is een doelwit.
• Welke schaakjes heb ik? Bekijk elk schaakje, ook de schaakjes waarbij je een stuk offert. Matcombinaties beginnen meestal met schaak.
• Wat houdt de koning tegen? Eigen pionnen voor een gerokeerde koning en eigen stukken ernaast zijn de meest voorkomende reden dat een koning niet kan ontsnappen.

Mat op de achterste rij. Een toren of dame geeft schaak op de eerste rij van de koning, en de eigen pionnen van de koning blokkeren de uitweg. Het is op elk niveau een van de meest voorkomende manieren waarop partijen eindigen. Zo herken je het: de koning heeft gerokeerd, de drie pionnen ervoor hebben nog niet bewogen en geen stuk dekt de achterste rij. Zo voorkom je het: speel op een rustig moment een pion voor je koning op (bijvoorbeeld h3 of h6), zodat de koning een vluchtveld heeft, of houd een toren op de achterste rij.

Trapmat (ook wel grasmaaiermat genoemd). Twee torens, of een dame en een toren, geven om de beurt schaak. De een dekt een rij, de ander geeft schaak op de volgende rij, en zo wordt de koning rij voor rij teruggedrongen tot hij de rand bereikt. Je eigen koning hoeft niet te helpen, en daarom is dit het makkelijkste mat om als eerste te leren.

Stikmat. Een paard geeft schaak aan een koning die volledig door zijn eigen stukken is ingesloten. Omdat je een schaak van een paard niet kunt blokkeren, zou de enige verdediging zijn om het paard te slaan. Zo herken je het: een koning in de hoek met zijn eigen toren en pionnen ernaast. De klassieke route heet het legaat van Philidor: dame en paard geven schaak, de dame wordt op g8 geofferd zodat de toren moet slaan, en het paard geeft mat op f7.

Arabisch mat. Een toren geeft vanaf het veld ernaast schaak aan de koning in de hoek, en een paard beschermt de toren en dekt het laatste vluchtveld. Het is een van de oudst bekende matpatronen. Zo herken je het: een vijandelijke koning in de hoek, je paard twee velden schuin van de hoek (f6 of f3 bij een koning op h8 of h1) en een open rij of lijn voor je toren.

Anastasia-mat. Een paard en een toren sluiten de koning op aan de rand van het bord, en de eigen pion van de koning blokkeert een vluchtveld. De naam komt uit een roman van Wilhelm Heinse. In partijen wordt de h-lijn vaak eerst geopend met een offer op h7. Zo voorkom je het: let op een vijandelijk paard dat e7 (of e2) bereikt, naast je gerokeerde koning.

Mat van Boden. Twee lopers op elkaar kruisende diagonalen zetten een koning mat die lang heeft gerokeerd, terwijl zijn eigen stukken op d7 en d8 de uitweg blokkeren. Het is genoemd naar de Engelse speler Samuel Boden. Vaak opent eerst een dameoffer op c6 of b7 de diagonaal. Zo voorkom je het: let na de lange rokade op open diagonalen richting a6 en b8 en laat de velden voor je koning niet zonder reden leeg.

Epaulettenmat. De koning staat tussen twee van zijn eigen stukken, meestal torens, die lijken op de schouderstukken van een uniform. Een dame geeft van twee velden ervoor schaak en dekt de overige velden. Zo herken je het: een koning die niet heeft gerokeerd, met aan beide kanten stukken op dezelfde rij.

Herdersmat. Dame en loper vallen f7 aan, aan het begin het zwakste veld in de stelling van Zwart, omdat alleen de koning het verdedigt. Zo voorkom je het: speel na 3.Dh5 de zet 3...g6 of 3...De7. Beide houden het mat tegen. 3...Pf6, dat de dame aanvalt, verliest direct door Dxf7#.

Gekkenmat. Wit speelt de f- en de g-pion op en opent zo de diagonaal van h4 naar e1. Het is het snelst mogelijke mat, na maar twee zetten van Wit. De les: verzwak de velden rond je koning niet met vroege pionzetten op de f- en de g-lijn.

Mat van Légal. Wit laat de dame slaan, en drie lichte stukken zetten de koning mat midden op het bord. De eigen dame, loper en pion van Zwart blokkeren een deel van de vluchtvelden van de koning. Zo voorkom je het: kijk voordat je een dame slaat wat de andere stukken van de tegenstander daarna kunnen doen. Hier ontloopt Zwart het mat met 5...dxe5 in plaats van 5...Lxd1.

Patronen blijven hangen als je ze vaak ziet en zelf vindt. Een eenvoudige routine:

1. Leer de beelden. Loop de diagrammen op deze pagina door tot je elk patroon kunt benoemen en de matzet zonder de pijl vindt.
2. Los matopgaven uit boeken op. Veel opgavenboeken voor beginners zijn op patroon ingedeeld. Met ChessWOW kun je een boekdiagram scannen, het eerst zelf op het bord oplossen en dan Stockfish 19 je antwoord laten controleren.
3. Speel de stellingen uit. Gebruik de link onder een diagram om de stelling in je browser tegen Stockfish te spelen. Het trapmat en het legaat van Philidor zijn goede stellingen om zo te oefenen.
4. Bekijk je eigen partijen. Het partijrapport laat de kritieke momenten van je partijen zien, ook matten die je miste of toeliet. Met “Opnieuw spelen” speel je de stelling nog eens tot je de juiste zet vindt.
5. Bouw je eigen stellingen. In de bordeditor zet je een patroon op, verschuif je de stukken een beetje en controleer je of het mat nog werkt.

Wil je jezelf in een hele partij testen, speel dan tegen Stockfish op een niveau waarop je sommige partijen wint en andere verliest. Echte partijen laten zien of je de patronen ook herkent als niemand je vertelt dat er een mat in zit.