การจดตาเดินหมากรุก: วิธีอ่านและเขียนตาเดิน
สำหรับ iPhone, iPad, Mac และ Android ไม่ต้องมีบัญชี
การจดตาเดินหมากรุกคือวิธีที่ผู้เล่นใช้เขียนตาเดิน: e4, Nf3, Bxe5+, O-O เมื่ออ่านเป็นแล้ว คุณจะอ่านหนังสือหมากรุกได้ทุกเล่ม เล่นซ้ำเกมดัง ๆ และจดเกมของตัวเองลงใบจดตาเดินได้ ระบบมาตรฐานเรียกว่าสัญลักษณ์แบบพีชคณิต (algebraic notation) และ FIDE ใช้ระบบนี้กับทุกเกมที่นับเรตติ้ง คู่มือนี้อธิบายวิธีเรียกชื่อช่อง ตัวอักษรไหนแทนหมากตัวไหน วิธีเขียนการกิน การรุก การรุกจน การเข้าป้อม และการเลื่อนขั้น สัญลักษณ์ ! และ ? หมายถึงอะไร และ PGN กับ FEN เกี่ยวข้องอย่างไร
การเรียกชื่อช่อง
ทุกช่องบนกระดานมีชื่อตายตัวที่ประกอบด้วยตัวอักษรและตัวเลข แถวตั้ง (แนวตั้ง) ใช้ตัวอักษร a ถึง h จากซ้ายมือไปขวามือของฝ่ายขาว แถวนอน (แนวนอน) ใช้ตัวเลข 1 ถึง 8 โดยเริ่มจากฝั่งฝ่ายขาว ช่องที่มุมซ้ายมือของฝ่ายขาวคือ a1 คิงขาวเริ่มที่ e1 และควีนดำเริ่มที่ d8
ชื่อช่องไม่เปลี่ยนเมื่อมองกระดานจากฝั่งฝ่ายดำ สำหรับฝ่ายดำ a1 คือมุมขวาไกลตัว แผนภาพในหนังสือแทบทั้งหมดพิมพ์จากมุมมองของฝ่ายขาว โดยมีแถวนอนที่ 1 อยู่ด้านล่าง
ตัวอักษรของตัวหมาก
หมากทุกตัวยกเว้นเบี้ยมีตัวอักษรพิมพ์ใหญ่ หมากรุกสากลในภาษาไทยใช้ตัวอักษรภาษาอังกฤษ ซึ่ง ChessWOW ก็แสดงแบบนี้เช่นกัน: K สำหรับคิง Q สำหรับควีน R สำหรับเรือ B สำหรับบิชอป และ N สำหรับม้า (เพราะ K ถูกใช้กับคิงไปแล้ว) เบี้ยไม่มีตัวอักษร: ตาเดินของเบี้ยเขียนแค่ช่องปลายทาง เช่น e4
ภาษาอื่นใช้อักษรตัวแรกของชื่อหมากในภาษาของตัวเอง ตาเดินเดียวกันจึงดูต่างกันในหนังสือภาษาเยอรมันหรือภาษาฝรั่งเศส ทุกภาษาไม่มีตัวอักษรสำหรับเบี้ย
| ภาษา | คิง | ควีน | เรือ | บิชอป | ม้า |
|---|---|---|---|---|---|
| อังกฤษ | K | Q | R | B | N |
| ไทย | K | Q | R | B | N |
| เยอรมัน | K | D | T | L | S |
| ฝรั่งเศส | R | D | T | F | C |
| สเปน | R | D | T | A | C |
| อิตาลี | R | D | T | A | C |
| ดัตช์ | K | D | T | L | P |
| รัสเซีย | Кр | Ф | Л | С | К |
| โปแลนด์ | K | H | W | G | S |
| เช็ก | K | D | V | S | J |
| สวีเดน | K | D | T | L | S |
ตาเดิน Nf3 ในภาษาอังกฤษและภาษาไทยจึงเป็น Sf3 ในภาษาเยอรมัน Cf3 ในภาษาฝรั่งเศสและสเปน และ Кf3 ในภาษารัสเซีย หนังสือสมัยใหม่หลายเล่มเลี่ยงปัญหานี้ด้วยสัญลักษณ์รูปหมาก (figurine notation): ใช้รูปหมากเล็ก ๆ แทนตัวอักษร ตาเดินจึงอ่านได้ในทุกภาษา แพลตฟอร์มออนไลน์และไฟล์ PGN ใช้ตัวอักษรภาษาอังกฤษเสมอ
วิธีเขียนตาเดิน
ตาเดินในสัญลักษณ์แบบพีชคณิตแบบย่อเขียนจากซ้ายไปขวา:
- ขั้นตอน 1
เขียนตัวอักษรของหมาก ถ้าเป็นเบี้ยไม่ต้องเขียน
- ขั้นตอน 2
เพิ่มแถวตั้งหรือแถวนอนที่เริ่มต้น เฉพาะเมื่อจำเป็น ใช้เฉพาะเมื่อหมากชนิดเดียวกันสองตัวไปถึงช่องเดียวกันได้ (ดูด้านล่าง)
- ขั้นตอน 3
เขียน x ถ้าตานั้นเป็นการกิน ถ้าเบี้ยกิน ให้เขียนแถวตั้งที่เบี้ยมาจากก่อน เช่น
exd5 - ขั้นตอน 4
เขียนช่องปลายทาง เช่น
f3 - ขั้นตอน 5
เพิ่มเครื่องหมายพิเศษถ้ามี:
=Qสำหรับการเลื่อนขั้น+สำหรับการรุก#สำหรับการรุกจน
ตัวอย่าง: e4 (เบี้ยเดินไป e4), Nf3 (ม้าเดินไป f3), Bxe5 (บิชอปกินที่ e5), exd5 (เบี้ยบนแถวตั้ง e กินที่ d5), Qh5+ (ควีนเดินไป h5 และรุก) ตาเดินถูกนับเป็นคู่: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 หมายความว่าฝ่ายขาวเดิน e4 ฝ่ายดำตอบ e5 แล้วฝ่ายขาวเดิน Nf3 และฝ่ายดำเดิน Nc6 ถ้ามีคำอธิบายคั่นกลาง ตาของฝ่ายดำจะเขียนด้วยจุดสามจุด เช่น 2...Nc6
เมื่อหมากสองตัวไปช่องเดียวกันได้ ให้เพิ่มแถวตั้งที่หมากเริ่มต้น ถ้าอยู่แถวตั้งเดียวกัน ให้เพิ่มแถวนอนแทน ในแผนภาพด้านล่าง ม้าขาวทั้งสองตัวไปถึง d2 ได้ ม้าจาก b1 เขียนว่า Nbd2 ส่วนม้าจาก f3 จะเป็น Nfd2 ถ้ามีเรือสองตัวที่ a1 และ a5 ซึ่งไป a3 ได้ทั้งคู่ ให้เขียน R1a3 หรือ R5a3
การรุก การรุกจน การเข้าป้อม และสัญลักษณ์อื่น
| เครื่องหมาย | ความหมาย | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| x | กิน | Bxe5, exd5 |
| + | รุก | Qh5+ |
| # | รุกจน (บางเล่มใช้ ++ หรือคำว่า mate) | Qxf7# |
| O-O | เข้าป้อมฝั่งคิง (เข้าป้อมสั้น) | O-O |
| O-O-O | เข้าป้อมฝั่งควีน (เข้าป้อมยาว) | O-O-O |
| =Q | เบี้ยเลื่อนขั้นเป็นควีน (หรือ =R, =B, =N) | e8=Q |
| e.p. | กินแบบอองปาสซอง (ไม่บังคับ) | exd6 e.p. |
| 1-0, 0-1, ½-½ | ฝ่ายขาวชนะ ฝ่ายดำชนะ เสมอ | 1-0 |
รายละเอียดบางอย่างต่างกันไปตามแหล่งที่มา กติกาหมากรุกของ FIDE เขียนการเข้าป้อมด้วยเลขศูนย์ (0-0, 0-0-0) และเขียนการเลื่อนขั้นโดยไม่มีเครื่องหมายเท่ากับ (d8Q) ส่วนไฟล์ PGN และเว็บไซต์ส่วนใหญ่ใช้ตัวอักษร O (O-O) และเครื่องหมายเท่ากับ (e8=Q) (กติกาหมากรุกของ FIDE ภาคผนวก C) ทั้งสองแบบมีความหมายเดียวกัน การกินแบบอองปาสซองเขียนเหมือนการกินของเบี้ยตามปกติ โดยใช้ช่องที่เบี้ยตัวที่กินไปหยุด ส่วนต่อท้าย e.p. จะใส่หรือไม่ก็ได้
สัญลักษณ์วิจารณ์: ! และ ? หมายถึงอะไร
ในหนังสือและเกมที่มีคำวิจารณ์ เครื่องหมายหลังตาเดินคือความเห็นต่อตานั้น ไม่ใช่ส่วนหนึ่งของตาเดิน และไม่เขียนลงใบจดตาเดินระหว่างเล่น
| สัญลักษณ์ | ความหมาย |
|---|---|
| ! | ตาเดินที่ดี |
| !! | ตาเดินยอดเยี่ยม มักเป็นการสละหมากที่คาดไม่ถึง |
| ? | ผิดพลาด |
| ?? | เดินพลาดร้ายแรง |
| !? | ตาเดินที่น่าสนใจ น่าลอง |
| ?! | ตาเดินที่น่าสงสัย |
เครื่องหมายประเมินบอกสภาพของตำแหน่ง: = เท่ากัน += หรือ ⩲ ฝ่ายขาวได้เปรียบเล็กน้อย ± ฝ่ายขาวได้เปรียบชัดเจน +- ฝ่ายขาวกำลังชนะ และใช้เครื่องหมายเดียวกันแบบกลับด้านสำหรับฝ่ายดำ (=+, ∓, -+) ∞ หมายถึงตำแหน่งยังไม่ชัดเจน
ใบจดตาเดิน สัญลักษณ์แบบยาว PGN และ FEN
ใบจดตาเดิน ในเกมการแข่งขัน ผู้เล่นทั้งสองต้องจดทุกตาเดิน ทั้งของตัวเองและของคู่แข่ง ด้วยสัญลักษณ์แบบพีชคณิต ห้ามจดตาเดินล่วงหน้า คุณตอบตาเดินของคู่แข่งก่อนจดได้ แต่ต้องจดให้เสร็จก่อนเดินตาถัดไป (กติกาหมากรุกของ FIDE ข้อ 8.1) การขอเสมอจดเป็น (=) (ข้อ 9.1.2.2) คุณใช้ตัวอักษรหมากในภาษาของตัวเองได้ (ภาคผนวก C.3)
สัญลักษณ์แบบยาว หนังสือสำหรับผู้เริ่มต้นบางเล่มและแหล่งข้อมูลเก่าเขียนทั้งช่องเริ่มต้นและช่องปลายทาง: 1.e2-e4 e7-e5 2.Ng1-f3 การกินเขียนด้วย x แทนขีด: Bf1xb5 สัญลักษณ์แบบยาวตามบนกระดานจริงได้ง่ายกว่าแต่ใช้พื้นที่มากกว่า สัญลักษณ์แบบย่อคือมาตรฐาน
PGN (Portable Game Notation) คือรูปแบบข้อความสำหรับเกมทั้งเกม ไฟล์ PGN เริ่มด้วยแท็ก เช่น [White "..."], [Black "..."] และ [Result "1-0"] ตามด้วยตาเดินในสัญลักษณ์แบบพีชคณิตแบบย่อด้วยตัวอักษรภาษาอังกฤษ Lichess, Chess.com และโปรแกรมหมากรุกเกือบทุกตัวนำเข้าและส่งออก PGN ได้
FEN (Forsyth-Edwards Notation) บอกตำแหน่งเดียวแทนทั้งเกม โดยระบุหมากทีละแถวนอน แล้วตามด้วยฝ่ายที่ถึงตาเดิน สิทธิ์เข้าป้อม ช่องอองปาสซอง และตัวนับตาเดินสองตัว ตำแหน่งเริ่มต้นคือ rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1 ตัวแสดง FEN แสดง FEN ใดก็ได้บนกระดานและอธิบายแต่ละส่วน
สัญลักษณ์การเดินใน ChessWOW
ChessWOW แสดงตาเดินด้วยตัวอักษรหมากของภาษาคุณ ในการตั้งค่าที่ “สัญลักษณ์การเดิน” คุณเลือกให้ตามภาษาของแอป เลือก “สากล” (K, Q, R, B, N) หรือเลือกตัวอักษรของภาษาอื่น เช่น ภาษาเยอรมันหรือภาษาฝรั่งเศสได้ การตั้งค่านี้เปลี่ยนแค่การแสดงตาเดินในการวิเคราะห์ รายงาน และการฝึก การส่งออกและนำเข้า PGN ยังเป็นแบบสากลเสมอ ไฟล์ของคุณจึงใช้ได้กับโปรแกรมอื่นทุกตัว
คุณไม่ต้องพิมพ์ตาเดินเองเพื่อนำเกมเข้าแอป วาง PGN หรือ FEN จากคลิปบอร์ด เปิดไฟล์ PGN หรือนำเข้าเกมของคุณจาก Lichess และ Chess.com ด้วยชื่อผู้ใช้ ตำแหน่งจากหนังสือหรือภาพหน้าจอสแกนได้ และจะกลายเป็นกระดานพร้อม FEN ที่พร้อมวิเคราะห์
คำถามและคำตอบ
เครื่องหมาย + ในหมากรุกหมายถึงอะไร?
เครื่องหมายบวกหลังตาเดินหมายถึงการรุก: ตานั้นโจมตีคิงของคู่แข่ง ส่วนเครื่องหมาย # หมายถึงรุกจน
O-O หมายถึงอะไร?
O-O คือการเข้าป้อมฝั่งคิง O-O-O คือการเข้าป้อมฝั่งควีน กติกาหมากรุกของ FIDE เขียนตาเดินเดียวกันด้วยเลขศูนย์: 0-0 และ 0-0-0
ทำไมม้าใช้ N ไม่ใช่ K?
ในภาษาอังกฤษ K ถูกใช้กับคิง (king) ไปแล้ว ม้า (knight) จึงได้ N ภาษาอื่นใช้ตัวอักษรของตัวเอง เช่น S ในภาษาเยอรมัน
! กับ !? ในหมากรุกต่างกันอย่างไร?
! ตัวเดียวหมายถึงตาเดินที่ดี !? หมายถึงตาเดินที่น่าสนใจและน่าลอง แต่คุณค่าไม่แน่นอนเท่า
ในการแข่งขันต้องจดตาเดินด้วยสัญลักษณ์ภาษาอังกฤษไหม?
ไม่ต้อง กติกาหมากรุกของ FIDE ให้ผู้เล่นแต่ละคนใช้ชื่อหมากที่ใช้กันในประเทศของตัวเองได้ คุณจึงจดใบจดตาเดินด้วยตัวอักษรในภาษาของตัวเองได้ ผู้เล่นไทยส่วนใหญ่ใช้ตัวอักษรภาษาอังกฤษอยู่แล้ว แพลตฟอร์มออนไลน์และไฟล์ PGN ใช้ตัวอักษรภาษาอังกฤษ
ChessWOW แสดงตาเดินเป็นภาษาของฉันได้ไหม?
ได้ ที่ “สัญลักษณ์การเดิน” ในการตั้งค่า คุณเลือกตัวอักษรหมากของภาษาคุณหรือตัวอักษรสากลได้ ไฟล์ PGN ยังเป็นแบบสากล
อ่านต่อ
อ่านตาเดินในแบบที่คุณคุ้นเคย
นำเข้า วาง หรือสแกนเกม แล้ววิเคราะห์ด้วย Stockfish 19 บน iPhone, iPad, Mac และ Android