Een schaakbord opzetten

Controleer eerst het bord zelf, voordat je ook maar één stuk neerzet. Elke speler moet rechtsvoor een wit veld hebben. Een kort ezelsbruggetje: “wit rechts”. De officiële schaakregels van de FIDE zeggen hetzelfde in artikel 2.1: het bord wordt zo neergelegd dat het hoekveld dat voor elke speler rechts het dichtstbij ligt wit is (FIDE-schaakregels).

Twee begrippen helpen bij alles wat volgt. De verticale reeksen velden heten lijnen en worden aangeduid met de letters a tot en met h, te beginnen links van Wit. De horizontale reeksen heten rijen en zijn genummerd van 1 tot en met 8, te beginnen aan de kant van Wit. Elk veld heeft een naam die bestaat uit de lijn en de rij, bijvoorbeeld e4. De witte stukken beginnen op rij 1 en 2, de zwarte stukken op rij 7 en 8.

De stap die het vaakst misgaat, is die met de dame en de koning. De regel “de dame op haar eigen kleur” lost dat op: de witte dame komt op een wit veld, de zwarte dame op een zwart veld. Op een goed neergelegd bord is dat veld altijd d1 voor Wit en d8 voor Zwart. De koning neemt dan het overgebleven veld in het midden, e1 of e8.

Er is nog een tweede controle. Als beide kanten zijn opgezet, moeten de witte en de zwarte dame op dezelfde lijn staan, recht tegenover elkaar. Hetzelfde geldt voor de koningen. Staat jouw dame tegenover de andere koning, dan heeft een van de twee kanten koning en dame verwisseld.

Zo weet je ook welke helft van het bord welke is. De helft met de dames (de lijnen a tot en met d) heet de damevleugel, de helft met de koningen (de lijnen e tot en met h) de koningsvleugel. Die woorden kom je in elk schaakboek tegen, bijvoorbeeld bij de rokade.

• Het bord ligt verkeerd om. Een zwart veld in de rechterhoek betekent dat elk stuk op de verkeerde kleur terechtkomt. De regel voor de dame lijkt dan niet te kloppen. Draai het bord een kwartslag.
• Koning en dame zijn verwisseld. Dit is de meest gemaakte fout. Onthoud: de dame op haar eigen kleur.
• Paarden en lopers zijn verwisseld. De volgorde vanuit de hoek is altijd toren, paard, loper. De paarden staan naast de torens.
• De kanten zijn geen spiegelbeeld. Staat de ene dame op d1 en de andere op e8, dan is een van de twee kanten verkeerd opgezet.
• Er ontbreekt een pion of er ligt nog een stuk in de doos. Tel na: acht pionnen en acht stukken voor elke kant.

Wit doet altijd de eerste zet (FIDE-schaakregels, artikel 1.2). Daarna zijn de spelers om de beurt aan zet, telkens één zet. Wie met Wit speelt, wordt vóór de partij bepaald. Bij een vriendschappelijke partij verstopt een speler vaak een witte en een zwarte pion in zijn gesloten handen en kiest de ander een hand. Bij een reeks partijen wisselen de spelers meestal na elke partij van kleur. In toernooien bepaalt de indeling wie met Wit speelt.

Als eerste zetten is een klein voordeel, dus het is eerlijk om af te wisselen. Speel je tegen de computer, dan kies je gewoon je kleur of laat je die willekeurig kiezen.

Drie bijzondere zetten maken de regels compleet:

• Rokade: de koning gaat twee velden naar een toren toe, en de toren springt over hem heen naar het veld naast de koning. Dat mag alleen als geen van beide stukken al heeft bewogen, de velden ertussen leeg zijn en de koning niet schaak staat, niet over een aangevallen veld gaat en niet in schaak terechtkomt.
• Promotie: een pion die de laatste rij bereikt, wordt een dame, toren, loper of paard van dezelfde kleur.
• En passant: gaat een pion twee velden vooruit en komt hij naast een vijandelijke pion terecht, dan mag die pion hem slaan alsof hij maar één veld was opgerukt. Dat kan alleen direct bij de volgende zet.

Het doel van het spel is schaakmat: de koning wordt aangevallen en heeft geen legale zet om te ontsnappen. Ken je de basis, dan laat de pagina over matpatronen de meest voorkomende manieren zien om mat te zetten, en legt de handleiding over schaaknotatie uit hoe je zetten leest en noteert.

De snelste manier om de opstelling te onthouden, is spelen. Op de pagina tegen Stockfish spelen speel je direct in je browser tegen Stockfish 19 op het niveau Beginner, vanuit de stelling hierboven. Het niveau Beginner is begrensd tot Elo 800 op de eigen schaal van Stockfish en maakt bewust fouten, zodat je tijd hebt om over je zetten na te denken.

Wil je tegen een vriend spelen, gebruik dan twee spelers op één apparaat: één telefoon of tablet tussen jullie in, met een bord dat na elke zet draait of dat is ingesteld om tegenover elkaar te zitten. Wil je een stelling uitproberen, bijvoorbeeld alleen koningen en pionnen, zet de stukken dan zelf neer in de bordeditor. Die heeft een knop voor de beginstelling en controleert of de stelling mogelijk is.