Ký hiệu cờ vua: cách đọc và ghi nước đi

Mỗi ô trên bàn cờ có một tên cố định gồm một chữ cái và một con số. Các cột (dãy dọc) được đánh dấu từ a đến h, từ bên trái sang bên phải của Trắng. Các hàng (dãy ngang) được đánh số từ 1 đến 8, bắt đầu từ phía Trắng. Ô ở góc bên trái của Trắng là a1, vua trắng bắt đầu ở e1 và hậu đen ở d8.

Tên các ô không thay đổi khi bạn nhìn bàn cờ từ phía Đen. Với Đen, a1 là góc xa bên phải. Sơ đồ trong sách hầu như luôn được in từ góc nhìn của Trắng, với hàng 1 ở dưới cùng.

Mỗi quân trừ tốt có một chữ cái viết hoa. Trong tiếng Việt, bạn viết V cho vua, H cho hậu, X cho xe, T cho tượng và M cho mã, theo chữ cái đầu của tên quân. Tốt không có chữ cái: nước đi của tốt chỉ ghi ô đến, ví dụ e4.

Các ngôn ngữ khác dùng chữ cái đầu trong từ của mình cho mỗi quân, nên cùng một nước đi trông khác nhau trong sách tiếng Anh, tiếng Đức hay tiếng Pháp. Tiếng Anh viết K cho vua, Q cho hậu, R cho xe, B cho tượng và N cho mã (vì K đã dành cho vua). Tốt không có chữ cái trong bất kỳ ngôn ngữ nào.

Vì vậy nước Mf3 trong tiếng Việt là Nf3 trong tiếng Anh, Sf3 trong tiếng Đức, Cf3 trong tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha, và Кf3 trong tiếng Nga. Nhiều sách hiện đại tránh vấn đề này bằng ký hiệu hình quân: một biểu tượng quân cờ nhỏ thay cho chữ cái, và nước đi đọc được bằng mọi ngôn ngữ. Các nền tảng chơi cờ online và tệp PGN luôn dùng chữ cái tiếng Anh, nên trên mạng bạn sẽ gặp N thay cho M và Q thay cho H.

Một vài chi tiết khác nhau tùy nguồn. Luật cờ vua FIDE ghi nhập thành bằng số không (0-0, 0-0-0) và phong cấp không có dấu bằng (d8H), còn tệp PGN và phần lớn website dùng chữ O (O-O) và dấu bằng, với chữ cái tiếng Anh (e8=Q) (Luật cờ vua FIDE, Phụ lục C). Hai cách viết có cùng ý nghĩa. Nước bắt tốt qua đường được ghi như một nước tốt bắt quân thông thường, với ô mà con tốt bắt quân đi tới; hậu tố e.p. là không bắt buộc.

Trong sách và các ván cờ có bình luận, ký hiệu đặt sau một nước đi thể hiện nhận xét về nước đó. Chúng không phải là một phần của nước đi và không bao giờ được ghi vào biên bản trong lúc thi đấu.

Ký hiệu đánh giá mô tả thế cờ: = cân bằng, += hoặc ⩲ Trắng hơi nhỉnh hơn, ± Trắng ưu thế rõ rệt, +- Trắng đang thắng, và các ký hiệu ngược lại cho Đen (=+, ∓, -+). ∞ nghĩa là thế cờ không rõ ràng.

Biên bản ván đấu. Trong các ván đấu ở giải, cả hai người chơi ghi lại mọi nước đi, của mình và của đối thủ, bằng ký hiệu đại số. Không được ghi trước một nước đi. Bạn có thể đáp lại nước của đối thủ trước khi ghi nó, nhưng phải ghi lại trước nước đi tiếp theo của mình (Luật cờ vua FIDE, Điều 8.1). Lời đề nghị hòa được ghi là (=) (Điều 9.1.2.2). Bạn có thể dùng chữ cái quân cờ của ngôn ngữ mình (Phụ lục C.3).

Ký hiệu đầy đủ. Một số sách cho người mới và các nguồn cũ hơn ghi cả ô xuất phát lẫn ô đến: 1.e2-e4 e7-e5 2.Mg1-f3. Nước bắt quân được ghi bằng x thay cho gạch nối: Tf1xb5. Ký hiệu đầy đủ dễ theo dõi hơn trên bàn cờ thật nhưng tốn chỗ hơn. Ký hiệu rút gọn là tiêu chuẩn.

PGN (Portable Game Notation) là định dạng văn bản cho cả ván cờ. Một tệp PGN bắt đầu bằng các thẻ như [White "..."], [Black "..."] và [Result "1-0"], sau đó là các nước đi bằng ký hiệu đại số rút gọn với chữ cái tiếng Anh. Lichess, Chess.com và gần như mọi chương trình cờ vua đều nhập và xuất được PGN.

FEN (Forsyth-Edwards Notation) mô tả một thế cờ duy nhất thay vì cả ván. Nó liệt kê các quân theo từng hàng, sau đó là bên đến lượt, quyền nhập thành, ô bắt qua đường và hai bộ đếm nước đi. Thế cờ ban đầu là rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1. Trình xem FEN hiển thị bất kỳ chuỗi FEN nào trên bàn cờ và giải thích từng phần của nó.

ChessWOW hiển thị nước đi bằng chữ cái quân cờ của ngôn ngữ bạn dùng. Trong cài đặt, ở mục “Ký hiệu”, bạn có thể chọn “Theo ngôn ngữ ứng dụng”, chọn “Quốc tế” (K, Q, R, B, N) hoặc chọn chữ cái của một ngôn ngữ khác, ví dụ tiếng Đức hay tiếng Pháp. Thiết lập này chỉ thay đổi cách hiển thị nước đi trong phân tích, báo cáo và luyện tập. Xuất và nhập PGN luôn giữ chuẩn quốc tế, nên tệp của bạn dùng được trong mọi chương trình khác.

Bạn không cần gõ nước đi để đưa một ván cờ vào ứng dụng. Hãy dán PGN hoặc FEN từ bộ nhớ tạm, mở một tệp PGN hoặc nhập ván cờ của bạn từ Lichess và Chess.com theo tên người dùng. Một thế cờ trong sách hay ảnh chụp màn hình có thể được quét và trở thành bàn cờ kèm FEN, sẵn sàng để phân tích.