Afbeelding naar FEN: FEN begrijpen en uit een foto halen

FEN staat voor Forsyth-Edwards-notatie. Ze is gebaseerd op een systeem van de Schotse journalist David Forsyth uit de 19e eeuw en werd door Steven J. Edwards uitgebreid voor gebruik in schaaksoftware. Bijna elk schaakprogramma, elke schaakwebsite en elke engine kan FEN lezen en schrijven. Een FEN heeft zes velden, gescheiden door spaties. Dit is de beginstelling:

rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1

De letters zijn altijd Engels, in welke taal je schaakapp ook staat: K koning (king), Q dame (queen), R toren (rook), B loper (bishop), N paard (knight), P pion (pawn). Hoofdletters zijn witte stukken, kleine letters zwarte stukken. Bij de rokaderechten staan K en Q voor de korte en de lange rokade van Wit, k en q voor die van Zwart.

Het eerste veld beschrijft het bord rij voor rij, van rij 8 (de kant van Zwart) tot rij 1 (de kant van Wit). Binnen elke rij lees je van de a-lijn naar de h-lijn. Een letter is een stuk, een cijfer is een aantal lege velden op een rij, en een schuine streep sluit de rij af. Na 1.e4 c5 2.Pf3 is de FEN:

rnbqkbnr/pp1ppppp/8/2p5/4P3/5N2/PPPP1PPP/RNBQKB1R b KQkq - 1 2

• rnbqkbnr: rij 8, alle zwarte stukken staan nog thuis.
• pp1ppppp: rij 7, zwarte pionnen op a7 en b7, c7 leeg, pionnen op d7 tot en met h7.
• 8: rij 6 is leeg.
• 2p5: rij 5, twee lege velden, een zwarte pion op c5, vijf lege velden.
• 4P3: rij 4, een witte pion op e4.
• 5N2: rij 3, een wit paard op f3.
• PPPP1PPP en RNBQKB1R: rij 2 en rij 1, e2 en g1 zijn leeg.
• b KQkq - 1 2: Zwart aan zet, alle vier rokaderechten, geen en-passantveld, één halve zet sinds de laatste pionzet (2.Pf3), zet 2.

Een snelle controle voor elke FEN: elke rij moet optellen tot precies acht velden, en er moeten precies acht rijen zijn.

Een afbeelding toont alleen het eerste veld: waar de stukken staan. De andere vijf velden beschrijven de voorgeschiedenis van de partij, en die staat niet in een afbeelding. Dat is belangrijk, want dezelfde afbeelding kan winst zijn voor de ene of voor de andere kant:

• Kant aan zet. Die moet je zelf instellen. Bij de meeste diagrammen in boeken staat het in het onderschrift, bijvoorbeeld “Wit aan zet”.
• Rokaderechten. Een koning en toren op hun beginvelden kunnen eerder in de partij al hebben bewogen, of niet. Zet rokade alleen aan als je weet dat ze niet hebben bewogen.
• En passant. Was de laatste zet een pion die twee velden vooruitging, dan komt het overgeslagen veld in veld 4. In rnbqkbnr/ppp2ppp/4p3/3pP3/8/8/PPPP1PPP/RNBQKBNR w KQkq d6 0 3 (na 1.e4 e6 2.e5 d5) kan Wit en passant slaan met exd6. De oorspronkelijke standaard schrijft dit veld na elke pionzet van twee velden; veel programma’s schrijven het alleen als slaan echt mogelijk is. De meeste software laadt beide vormen.
• Halvezettenteller en zetnummer. Die zijn alleen van belang voor de vijftigzettenregel en voor de weergave. Weet je ze niet, dan is 0 1 de gebruikelijke keuze.

Een afbeelding omzetten in een FEN is een taak voor patroonherkenning. Herkenningstools werken meestal in deze stappen:

1. Het bord vinden. De vier hoeken van het bord worden in de afbeelding opgezocht. Op een foto staat het bord vaak scheef of wordt het schuin bekeken, dus wordt de afbeelding rechtgetrokken tot een vierkant.
2. In velden verdelen. Het vierkante bord wordt in een raster van 8 bij 8 verdeeld, 64 velden.
3. Elk veld herkennen. Voor elk veld kiest de tool uit 13 mogelijkheden: leeg, of een van de zes stuksoorten in wit of zwart.
4. De oriëntatie bepalen. De tool stelt vast welke kant onderaan staat. Coördinaten aan de rand van het bord helpen daarbij; zonder coördinaten kan een bord dat vanaf de kant van Zwart wordt getoond gespiegeld uitkomen.
5. De FEN opbouwen. De 64 resultaten vormen het veld met de stukkenopstelling. De kant aan zet, de rokaderechten en het en-passantveld komen van jou.

Fouten ontstaan meestal in stap 3. In kleine afbeeldingen lijken lopers en pionnen op elkaar, ongewone stukontwerpen of kleuren brengen de herkenning in de war, en pijlen of gemarkeerde velden die eroverheen zijn getekend kunnen een stuk verbergen. Daarom laat een goede tool zien over welke velden hij twijfelt, en daarom vergelijk je het resultaat altijd met het origineel.

• Laat alle 64 velden zien. Snijd niet in het bord. Browserbalken of chatballonnen eromheen wegsnijden mag wel.
• Gebruik een screenshot als het kan. Een screenshot van een 2D-bord is recht en scherp. Een foto van een scherm geeft reflecties en moirépatronen.
• Fotografeer boeken recht van boven. Houd de camera evenwijdig aan de pagina, vermijd schaduw van je hand en zorg dat de pagina plat ligt.
• Haal overlays weg. Pijlen, gekleurde velden en markeringen van de laatste zet kunnen stukken verbergen. Maak de afbeelding zo mogelijk zonder.
• Groter is beter. Open een miniatuur op volle grootte voordat je er een screenshot van maakt. Meer pixels per veld betekent minder verwisselingen.
• Noteer wie aan zet is. Schrijf het op of kijk in het onderschrift, want je moet het straks instellen.

Plak een FEN in de viewer hierboven en hij controleert de stelling. Dit zijn de fouten die het vaakst voorkomen, in FEN’s die met de hand zijn getypt en in herkende FEN’s:

• Een rij telt niet op tot acht. pp1pppp heeft maar zeven velden. Tel per rij de letters plus de cijfers.
• Het bord staat op zijn kop. De FEN begint met rij 1 in plaats van rij 8. Typisch teken: witte pionnen op rij 7 in een openingsstelling.
• Kleuren verwisseld. Hoofdletters en kleine letters door elkaar gehaald, waardoor Wit en Zwart van plaats wisselen.
• Koningen. Elke kant heeft precies één koning nodig, en de kant die niet aan zet is, mag niet schaak staan.
• Pionnen op de buitenste rijen. Een pion op rij 1 of 8 is onmogelijk; die zou al gepromoveerd zijn.
• Rokaderechten die niet kunnen bestaan. K vereist een witte koning op e1 en een witte toren op h1. Staat een van beide ergens anders, dan moet het recht weg.
• Verkeerd en-passantveld. Met Wit aan zet moet het op rij 6 liggen, met Zwart aan zet op rij 3, direct achter een pion die net twee velden is opgerukt.
• Te veel stukken. Meer dan acht pionnen per kant, of meer stukken dan promoties toelaten, betekent dat een veld verkeerd is gelezen.