Satranç notasyonu: satranç hamleleri nasıl okunur ve yazılır

Tahtadaki her karenin bir harf ve bir sayıdan oluşan sabit bir adı vardır. Dikeyler (düşey sütunlar) Beyazın solundan sağına doğru a'dan h'ye kadar harflerle gösterilir. Yataylar (yatay sıralar) Beyazın tarafından başlayarak 1'den 8'e kadar numaralanır. Beyazın solundaki köşe karesi a1'dir; beyaz şah e1'de, siyah vezir d8'de başlar.

Tahtaya Siyahın tarafından baktığında adlar değişmez. Siyah için a1 uzaktaki sağ köşedir. Kitaplardaki diyagramlar neredeyse her zaman Beyazın bakış açısından, 1. yatay altta olacak şekilde basılır.

Piyon dışındaki her taşın büyük bir harfi vardır. Türkçede şah için Ş, vezir için V, kale için K, fil için F ve at için A yazılır. İngilizcede ise harfler K (king, şah), Q (queen, vezir), R (rook, kale), B (bishop, fil) ve N'dir (knight, at; K harfi şaha ayrıldığı için). Dikkat: Türkçedeki K kaleyi, İngilizcedeki K şahı gösterir. Piyonların harfi yoktur: bir piyon hamlesi yalnızca gidilen kareyle yazılır, örneğin e4.

Diğer diller her taş için kendi sözcüklerinin ilk harfini kullanır; bu yüzden aynı hamle bir Almanca ya da Fransızca kitapta farklı görünür. Bu dillerin hiçbirinde piyonun harfi yoktur.

Yani İngilizcedeki Nf3 hamlesi Türkçede Af3, Almancada Sf3, Fransızca ve İspanyolcada Cf3, Rusçada Кf3 olur. Birçok modern kitap bu sorunu figürlü notasyonla çözer: harfin yerine küçük bir taş simgesi konur ve hamle her dilde okunabilir. Çevrimiçi platformlar ve PGN dosyaları her zaman İngilizce harfleri kullanır.

Bazı ayrıntılar kaynaktan kaynağa değişir. FIDE Satranç Kuralları roku sıfırlarla (0-0, 0-0-0), terfiyi eşittir işareti olmadan (d8V) yazar; PGN dosyaları ve çoğu web sitesi ise O harfini (O-O) ve eşittir işaretini (e8=Q) kullanır (FIDE Satranç Kuralları, Ek C). İki biçim de aynı anlama gelir. Geçerken alma, normal bir piyonla taş alma gibi, alan piyonun indiği kareyle yazılır; e.p. eki isteğe bağlıdır.

Kitaplarda ve yorumlanmış oyunlarda bir hamleden sonraki işaretler o hamle hakkında bir görüş bildirir. Hamlenin bir parçası değildir ve oyun sırasında hamle kâğıdına asla yazılmaz.

Değerlendirme işaretleri konumu anlatır: = eşit, += ya da ⩲ Beyaz biraz daha iyi, ± Beyaz belirgin biçimde daha iyi, +- Beyaz kazanıyor; Siyah için aynı işaretler ters yönde (=+, ∓, -+). ∞ konumun belirsiz olduğu anlamına gelir.

Hamle kâğıdı. Turnuva oyunlarında iki oyuncu da her hamleyi, kendisininkini ve rakibininkini, cebirsel notasyonla yazar. Bir hamleyi önceden yazmak yasaktır. Rakibinin hamlesine onu yazmadan önce cevap verebilirsin, ama bir sonraki hamlenden önce kaydetmen gerekir (FIDE Satranç Kuralları, Madde 8.1). Beraberlik teklifi (=) olarak not edilir (Madde 9.1.2.2). Kendi dilinin taş harflerini kullanabilirsin (Ek C.3).

Uzun notasyon. Bazı başlangıç kitapları ve eski kaynaklar hem çıkış hem de varış karesini yazar: 1.e2-e4 e7-e5 2.Ag1-f3. Taş almada kısa çizgi yerine x yazılır: Ff1xb5. Uzun notasyonu gerçek bir tahtada izlemek daha kolaydır ama daha çok yer kaplar. Standart olan kısa notasyondur.

PGN (Portable Game Notation), eksiksiz oyunlar için kullanılan metin biçimidir. Bir PGN dosyası [White "..."], [Black "..."] ve [Result "1-0"] gibi etiketlerle başlar, ardından İngilizce harflerle kısa cebirsel notasyonda hamleler gelir. Lichess, Chess.com ve neredeyse her satranç programı PGN içe ve dışa aktarabilir.

FEN (Forsyth-Edwards Notasyonu) bir oyunu değil, tek bir konumu anlatır. Taşları yatay yatay sıralar, ardından hamle sırasını, rok haklarını, geçerken alma karesini ve iki hamle sayacını verir. Başlangıç konumu rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1 şeklindedir. FEN görüntüleyici her FEN'i bir tahtada gösterir ve bölümlerini açıklar.

ChessWOW hamleleri kendi dilinin taş harfleriyle gösterir. Ayarlarda "Notasyon" altında uygulama dilini takip edebilir, "Uluslararası" (K, Q, R, B, N) seçeneğini seçebilir ya da başka bir dilin harflerini, örneğin Almanca veya Fransızca harfleri seçebilirsin. Bu yalnızca hamlelerin analizde, raporda ve çalışmada nasıl gösterildiğini değiştirir. PGN dışa ve içe aktarma her zaman uluslararası kalır; böylece dosyaların diğer her programda çalışır.

Bir oyunu uygulamaya almak için hamleleri yazman gerekmez. Panodan bir PGN ya da FEN yapıştır, bir PGN dosyası aç ya da oyunlarını kullanıcı adıyla Lichess ve Chess.com'dan içe aktar. Bir kitaptaki ya da ekran görüntüsündeki konum taranabilir ve analize hazır, FEN'i olan bir tahtaya dönüşür.