Satrançta muhalefet: şah ve piyon oyun sonları nasıl kazanılır

İki şah asla yan yana duramaz. Aynı dikeyde ya da yatayda aralarında tam bir kare kalacak şekilde karşı karşıya durduklarında hiçbiri ileri çıkamaz. Hamle sırası kendisinde olan taraf yol vermek zorundadır. Hamle yapmak zorunda olmayan taraf muhalefete sahiptir.

• Doğrudan muhalefet: şahlar aralarında bir kare olacak şekilde aynı dikeyde ya da yatayda durur, örneğin d5 ve d7.
• Uzak muhalefet: şahlar aralarında üç ya da beş kare olacak şekilde aynı dikeyde ya da yatayda durur. Şahlar birbirine yaklaştıkça doğrudan muhalefete dönüşür.
• Çapraz muhalefet: şahlar aralarında bir kare olacak şekilde aynı çaprazda durur, örneğin e4 ve g6. Genellikle bir sonraki hamleyle doğrudan muhalefete dönüşür.

Diyagramda Siyah kenara çekilmek zorundadır, örneğin 1...Şe7. Ardından 2.Şc6 kilit kareyi alır ve piyon terfi eder. Hamle sırasını değiştirirsen sonuç da değişir. Sıra Beyazdaysa beraberliktir: 1.Şe5 Şe7 2.d5 Şd7 3.d6 Şd8 sonrasında veritabanı, Siyahın bu hamlelerinin her birinin tutan tek hamle olduğunu gösterir. Savunan taraf dümdüz geri çekilerek muhalefeti korur ve Beyaz ilerleme kaydedemez.

Aynısı saldıran taraf için de geçerlidir. Siyah şah onun yerine e5'te ve sıra Beyazdaysa yalnızca 1.Şe3 kazanır: Beyaz doğrudan muhalefeti alır; veritabanına göre diğer her hamle yalnızca beraberlik getirir.

Şah ve piyona karşı şah üç taşlı bir oyun sonudur, bu yüzden oyun sonu veritabanı her konumun sonucunu bilir. Onları ezberlemen gerekmez. Tek bir fikre ihtiyacın var: kilit kareler. Saldıran şah bir kilit kareye ulaşırsa, siyah şah piyonu doğrudan alamadığı sürece hamle sırası kimde olursa olsun Beyaz kazanır.

• İkinci, üçüncü ya da dördüncü yataydaki piyon: kilit kareler piyonun iki yatay önündeki üç karedir. e4'teki bir piyon için bunlar d6, e6 ve f6'dır.
• Beşinci yataydaki piyon: piyonun hemen önündeki üç kare de kilit karedir. e5'teki bir piyon için bunlar d6, e6 ve f6, ayrıca d7, e7 ve f7'dir. e5'teki bir piyonun önünde e6'da duran bir şah, hamle sırası kimde olursa olsun kazanır (veritabanı).
• Kale piyonu: kurallar geçerli değildir. Savunan şah piyonun önündeki köşeye ulaşırsa oyun berabere biter.

Teknik buradan çıkar: önce şah, sonra piyon. Şahını piyonun önüne getir ve muhalefetle kilit kareler için savaş. Piyonu ancak şah işini bitirdiğinde ilerlet. İlk diyagramda 1...Şe7'den sonra 2.d5? kazancı elden kaçırır. Yalnızca şah hamleleri kazanır, örneğin 2.Şc6.

Kale piyonunda köşedeki siyah şah oradan çıkarılamaz. Beyaz ya piyonu ilerletip pat yapar ya da şahın yolunu açık bırakır.

Saldıran şah uzaktayken soru daha basittir: savunan şah piyonu yakalayabilir mi? Hamle saymak yerine bir kare çiz. Bir kenarı piyondan terfi karesine uzanır ve kare oradan savunan şaha doğru genişler. Savunan şah karenin içindeyse ya da hamlesiyle içine girebiliyorsa piyonu yakalar.

• Sıra Beyazda: 1.a5 sonrası kare a5 ile d8 arasına küçülür. f4'teki siyah şah onun içine giremez ve piyon terfi eder.
• Sıra Siyahta: 1...Şe4 kareye girer ve şah piyona zamanında yetişir.
• Başlangıç karesindeki piyon: çift adım yüzünden kareyi piyon bir yatay yukarıdaymış gibi çiz. a2'de beyaz bir piyon ve g4'te siyah şahla, sıra Siyahtaysa 1...Şf4 ile beraberlik olur. Sıra Beyazdaysa 1.a4 kazanır, 1.a3 ise yalnızca beraberlik getirir (veritabanı).

Kural yalnızca piyonla şah arasındaki yarışı hesaplar. Başka taşlar ya da saldıran şah savunan şahın yolunu kesebiliyorsa konumu bir motorla ya da veritabanıyla kontrol et.

Bazen sıra rakipteyken kazanılacak bir konuma ulaşırsın, ama sıra sendedir. Piyonlar yardımcı olamaz, çünkü her piyon hamlesi konumu değiştirir. Çözüm üçgenlemedir: şahın üç karelik küçük bir üçgenin çevresinde dolaşıp başlangıç karesine döner, savunan şah ise yalnızca ileri geri gidebilir. Üç şah hamlesinden sonra aynı konum, bu kez sıra rakipteyken tahtadadır.

Sıra Siyahtaysa bu konum Siyah için kaybedilmiştir: şah d7'yi bırakmak zorundadır ve beyaz şah öne geçer. Sıra Beyazdaysa Beyaz d5, e5 ve d4 üçgenini kullanır: 1.Şe5 Şc6 2.Şd4 Şd7 3.Şd5. Şimdi diyagramdaki konum yeniden tahtadadır, ama sıra Siyahtadır. 3...Şc8 4.Şe6 Şd8 5.Şd6 Şc8 6.Şe7 Şb8 7.Şd7 Şa8 8.c6 sonrasında Beyaz kazanır. Veritabanı bu varyantın her hamlesinden sonra galibiyeti onaylar.

Siyah neden aynısını yapamaz? Beyaz piyonlar c7 ve d6'yı kontrol eder, bu yüzden siyah şahın piyonunun yakınında daha az karesi vardır ve üçgeni taklit edemez. Savunan şahın yalnızca iki işe yarar karesi olduğunda ve senin şahının üç kareye yeri olduğunda üçgenlemeyi ara.

• Piyonu çok erken ilerletmek. Piyon yalnızca ileri gidebilir ve her piyon hamlesi sonra ihtiyaç duyabileceğin bir tempoyu harcar. İlk diyagramda 2.d5? kazancı elden kaçırır.
• Dümdüz geri çekilmek yerine kenara kaçmak. Savunan taraf olarak piyonun önünde geri çekil. 1.Şe5 Şe7 2.d5 Şd7 3.d6 beraberlik varyantında yalnızca 3...Şd8 tutar. 3...Şc8? ya da 3...Şe8? kaybeder.
• Kale piyonunu unutmak. Şah ve kale piyonuna karşı şah, savunan şah köşeye ulaşırsa beraberliktir. Böyle bir oyun sonuna taş değişimiyle girip kazanmayı bekleme.
• Kareyi yanlış yataydan saymak. Başlangıç karesindeki bir piyon iki kare ilerleyebilir. Kareyi bir sonraki yataydan çiz.
• Muhalefeti yanlış anda almak. Muhalefet kilit karelere ulaşmak için bir araçtır. Şahın zaten bir kilit karedeyse ona ihtiyacın yoktur.