Các thế chiếu hết mà mọi người chơi cờ nên biết

Một thế chiếu hết (mẫu chiếu hết) là cách sắp xếp quân điển hình trong đó vua bị chiếu và không có nước đi hợp lệ nào. Luôn có hai yếu tố đi cùng nhau: một quân chiếu vua, và các ô thoát của vua bị kiểm soát hoặc bị chặn, thường là bởi chính quân của bên đó. Mỗi sơ đồ dưới đây cho thấy thế cờ ngay trước khi chiếu hết, với một mũi tên chỉ nước chiếu hết. Hãy thử tìm nước đó trước khi đọc chú thích.

Khi tìm nước chiếu hết trong ván cờ của mình, hãy đặt ba câu hỏi:

• Vua đối phương có thể đi tới những ô nào? Hãy đếm. Một quân vua chỉ có một ô thoát hoặc không có ô nào là mục tiêu.
• Mình có những nước chiếu nào? Xem xét mọi nước chiếu, kể cả những nước phải thí quân. Các đòn phối hợp chiếu hết thường bắt đầu bằng một nước chiếu.
• Cái gì đang chặn vua? Tốt của chính bên đó trước vua đã nhập thành và các quân đứng cạnh vua là lý do phổ biến nhất khiến vua không thể thoát.

Chiếu hết hàng cuối. Xe hoặc hậu chiếu vua ở hàng cuối của nó, và chính các con tốt của vua chặn đường thoát. Đây là một trong những cách kết thúc ván cờ phổ biến nhất ở mọi trình độ. Cách nhận ra: vua đã nhập thành, ba con tốt trước vua chưa di chuyển và không quân nào bảo vệ hàng cuối. Cách ngăn chặn: vào lúc thế cờ yên tĩnh, hãy đẩy một con tốt trước vua (ví dụ h3 hoặc h6) để tạo ô thoát cho vua, hoặc giữ một quân xe ở hàng cuối.

Chiếu hết bậc thang (còn gọi là chiếu hết bằng hai xe). Hai xe, hoặc một hậu và một xe, thay nhau chiếu. Một quân kiểm soát một hàng, quân kia chiếu ở hàng kế tiếp, và vua bị đẩy lùi từng hàng một cho đến khi chạm mép bàn cờ. Cách này không cần vua của bạn hỗ trợ, nên đây là thế chiếu hết dễ học nhất để bắt đầu.

Chiếu hết ngạt. Một quân mã chiếu vua đang bị chính quân của mình vây kín. Vì nước chiếu của mã không thể bị chặn, cách phòng thủ duy nhất là bắt quân mã. Cách nhận ra: vua ở trong góc, xe và tốt của chính nó đứng cạnh. Con đường kinh điển dẫn tới thế này được gọi là di sản của Philidor (Philidor's legacy): hậu và mã thay nhau chiếu, hậu bị thí ở g8 để xe buộc phải bắt, và mã chiếu hết ở f7.

Chiếu hết kiểu Ả Rập. Xe chiếu vua trong góc từ ô ngay cạnh nó, còn mã bảo vệ xe và kiểm soát ô thoát cuối cùng. Đây là một trong những mẫu chiếu hết lâu đời nhất được biết đến. Cách nhận ra: vua đối phương ở trong góc, mã của bạn cách góc hai ô theo đường chéo (f6 hoặc f3 khi vua ở h8 hoặc h1) và có một hàng hoặc cột mở cho xe của bạn.

Chiếu hết Anastasia. Mã và xe nhốt vua ở mép bàn cờ, với con tốt của chính vua chặn một ô thoát. Tên gọi bắt nguồn từ một cuốn tiểu thuyết của Wilhelm Heinse. Trong ván đấu, cột h thường được mở trước bằng một đòn thí quân ở h7. Cách ngăn chặn: hãy cảnh giác khi mã đối phương tới được e7 (hoặc e2) ngay cạnh vua đã nhập thành của bạn.

Chiếu hết Boden. Hai tượng trên hai đường chéo cắt nhau chiếu hết một quân vua đã nhập thành cánh hậu, trong khi chính quân của nó ở d7 và d8 chặn đường thoát. Thế này mang tên kỳ thủ người Anh Samuel Boden. Thường thì một đòn thí hậu ở c6 hoặc b7 mở đường chéo trước. Cách ngăn chặn: sau khi nhập thành cánh hậu, hãy để ý các đường chéo mở hướng về a6 và b8, và đừng bỏ trống các ô trước vua khi không cần thiết.

Chiếu hết cầu vai (epaulette mate). Vua đứng giữa hai quân của chính mình, thường là hai xe, trông giống như cầu vai trên bộ quân phục. Hậu chiếu từ cách hai ô phía trước và kiểm soát các ô còn lại. Cách nhận ra: một quân vua chưa nhập thành, có quân đứng hai bên trên cùng một hàng.

Chiếu hết bốn nước (scholar's mate). Hậu và tượng tấn công f7, ô yếu nhất trong thế trận của Đen lúc đầu ván vì chỉ có vua bảo vệ nó. Cách ngăn chặn: sau 3.Hh5, hãy đi 3...g6 hoặc 3...He7. Cả hai nước đều ngăn được chiếu hết. Nước 3...Mf6, tấn công hậu, thua ngay vì Hxf7#.

Chiếu hết hai nước (fool's mate). Trắng đẩy tốt f và tốt g, mở đường chéo từ h4 tới e1. Đây là thế chiếu hết nhanh nhất có thể, chỉ sau hai nước của Trắng. Bài học: đừng làm yếu các ô quanh vua bằng những nước đẩy tốt sớm ở cột f và cột g.

Bẫy Légal (Légal's mate). Trắng bỏ mặc hậu cho đối phương bắt, và ba quân nhẹ chiếu hết vua ngay giữa bàn cờ. Chính hậu, tượng và tốt của Đen chặn một số ô thoát của vua. Cách ngăn chặn: trước khi bắt hậu, hãy kiểm tra xem các quân khác của đối phương có thể làm gì tiếp theo. Ở đây 5...dxe5 thay vì 5...Txd1 tránh được chiếu hết.

Các mẫu sẽ ghi nhớ lâu khi bạn gặp chúng thường xuyên và tự mình tìm ra. Một quy trình đơn giản:

1. Học thuộc các hình ảnh. Xem qua các sơ đồ trên trang này cho đến khi bạn gọi được tên từng mẫu và tìm ra nước chiếu hết mà không cần mũi tên.
2. Giải bài tập chiếu hết trong sách. Nhiều sách bài tập cho người mới được sắp xếp theo từng mẫu. Với ChessWOW, bạn có thể quét sơ đồ trong sách, tự giải trên bàn cờ trước rồi để Stockfish 19 kiểm tra đáp án của bạn.
3. Chơi tiếp các thế cờ. Dùng đường liên kết dưới sơ đồ để chơi thế cờ đó với Stockfish ngay trên trình duyệt. Chiếu hết bậc thang và di sản của Philidor là những thế cờ rất hợp để luyện theo cách này.
4. Xem lại ván cờ của chính bạn. Báo cáo ván đấu cho thấy các thời điểm quan trọng trong ván cờ của bạn, kể cả những lần chiếu hết bạn bỏ lỡ hoặc để đối phương thực hiện. Với “Thử lại”, bạn chơi lại thế cờ cho đến khi tìm ra nước đúng.
5. Tự dựng thế cờ. Trong công cụ dựng thế cờ, bạn có thể dựng một mẫu, xê dịch các quân một chút và kiểm tra xem chiếu hết còn thực hiện được không.

Để tự kiểm tra trong một ván đầy đủ, hãy chơi với Stockfish ở cấp độ mà bạn có thắng có thua. Ván đấu thật cho thấy liệu bạn có nhận ra các mẫu khi không ai báo trước rằng có một nước chiếu hết hay không.