बुद्धिबळातील अपोझिशन: राजा आणि प्याद्यांचे अंतिम टप्पे कसे जिंकावेत

दोन राजे कधीही एकमेकांच्या शेजारी उभे राहू शकत नाहीत. ते एकाच स्तंभावर किंवा रांगेवर, मध्ये नेमका एक चौकोन ठेवून समोरासमोर असतात, तेव्हा कोणताही राजा पुढे सरकू शकत नाही. ज्या बाजूची पाळी आहे तिला बाजूला व्हावे लागते. ज्या बाजूची पाळी नाही तिच्याकडे अपोझिशन असते.

• थेट अपोझिशन: राजे एकाच स्तंभावर किंवा रांगेवर, मध्ये एक चौकोन ठेवून उभे असतात, उदाहरणार्थ d5 आणि d7.
• दूरची अपोझिशन: राजे एकाच स्तंभावर किंवा रांगेवर, मध्ये तीन किंवा पाच चौकोन ठेवून उभे असतात. राजे जवळ येतात तेव्हा तिचे थेट अपोझिशनमध्ये रूपांतर होते.
• तिरपी अपोझिशन: राजे एकाच कर्णावर, मध्ये एक चौकोन ठेवून उभे असतात, उदाहरणार्थ e4 आणि g6. सहसा पुढच्या चालीत तिचे थेट अपोझिशनमध्ये रूपांतर होते.

आकृतीत काळ्यांना बाजूला व्हावे लागते, उदाहरणार्थ 1...Ke7. मग 2.Kc6 मुख्य चौकोन घेते, आणि प्याद्याचे रूपांतर होते. पाळी बदलली की निकाल बदलतो. पांढऱ्यांची पाळी असल्यास बरोबरी होते: 1.Ke5 Ke7 2.d5 Kd7 3.d6 Kd8 नंतर टेबलबेस दाखवतो की काळ्यांची यापैकी प्रत्येक चाल ही बरोबरी राखणारी एकमेव चाल आहे. बचाव करणारा सरळ मागे सरकून अपोझिशन राखतो, आणि पांढरे पुढे जाऊ शकत नाहीत.

हल्ला करणाऱ्यासाठीही हेच लागू होते. काळा राजा त्याऐवजी e5 वर असेल आणि पांढऱ्यांची पाळी असेल, तर फक्त 1.Ke3 जिंकते: पांढरे थेट अपोझिशन घेतात, आणि टेबलबेसनुसार इतर प्रत्येक चाल फक्त बरोबरी देते.

राजा आणि प्यादे विरुद्ध राजा हा तीन मोहऱ्यांचा अंतिम टप्पा आहे, त्यामुळे टेबलबेसला प्रत्येक स्थितीचा निकाल माहीत असतो. त्या पाठ करण्याची गरज नाही. एकच कल्पना लागते: मुख्य चौकोन. हल्ला करणारा राजा मुख्य चौकोनावर पोहोचला, तर पाळी कोणाचीही असली तरी पांढरे जिंकतात, जोपर्यंत काळा राजा सरळ प्यादे मारू शकत नाही.

• दुसऱ्या, तिसऱ्या किंवा चौथ्या रांगेतील प्यादे: प्याद्याच्या दोन रांगा पुढचे तीन चौकोन हे मुख्य चौकोन असतात. e4 वरच्या प्याद्यासाठी ते d6, e6 आणि f6 आहेत.
• पाचव्या रांगेतील प्यादे: प्याद्याच्या थेट पुढचे तीन चौकोनही मुख्य चौकोन असतात. e5 वरच्या प्याद्यासाठी ते d6, e6 आणि f6, तसेच d7, e7 आणि f7 आहेत. e5 वरच्या प्याद्यासमोर e6 वर असलेला राजा पाळी कोणाचीही असली तरी जिंकतो (टेबलबेस).
• हत्तीचे प्यादे (a- किंवा h-स्तंभावरील): हे नियम लागू होत नाहीत. बचाव करणारा राजा प्याद्यासमोरच्या कोपऱ्यात पोहोचला, तर डाव बरोबरीत सुटतो.

यातून तंत्र ठरते: आधी राजा, प्यादे नंतर. तुमचा राजा प्याद्याच्या पुढे आणा आणि अपोझिशनच्या मदतीने मुख्य चौकोनांसाठी लढा. राजाने आपले काम केल्यावरच प्यादे पुढे ढकला. पहिल्या आकृतीत 1...Ke7 नंतर 2.d5? ही चाल विजय गमावते. फक्त राजाच्या चालीच जिंकतात, उदाहरणार्थ 2.Kc6.

हत्तीच्या प्याद्यासह कोपऱ्यातील काळ्या राजाला बाहेर हाकलता येत नाही. पांढरे एकतर प्यादे पुढे ढकलून कोंडी करतात किंवा राजाचा मार्ग मोकळा सोडतात.

हल्ला करणारा राजा खूप दूर असतो, तेव्हा प्रश्न सोपा असतो: बचाव करणारा राजा प्यादे पकडू शकतो का? चाली मोजण्याऐवजी एक चौरस काढा. त्याची एक बाजू प्याद्यापासून त्याच्या रूपांतराच्या चौकोनापर्यंत जाते, आणि तिथून चौरस बचाव करणाऱ्या राजाच्या दिशेने पसरतो. बचाव करणारा राजा चौरसाच्या आत असेल, किंवा आपल्या चालीने आत येऊ शकत असेल, तर तो प्यादे पकडतो.

• पांढऱ्यांची पाळी: 1.a5 नंतर चौरस a5 ते d8 इतका लहान होतो. f4 वरचा काळा राजा त्यात येऊ शकत नाही, आणि प्याद्याचे रूपांतर होते.
• काळ्यांची पाळी: 1...Ke4 चौरसात येते, आणि राजा वेळेत प्याद्यापर्यंत पोहोचतो.
• सुरुवातीच्या चौकोनावरचे प्यादे: दोन चौकोनांच्या चालीमुळे प्यादे एक रांग पुढे उभे असल्यासारखा चौरस काढा. a2 वर पांढरे प्यादे आणि g4 वर काळा राजा असताना काळ्यांची पाळी असल्यास 1...Kf4 ने बरोबरी होते. पांढऱ्यांची पाळी असल्यास 1.a4 जिंकते, तर 1.a3 फक्त बरोबरी देते (टेबलबेस).

हा नियम फक्त प्यादे आणि राजा यांच्यातील शर्यत मोजतो. इतर मोहरे किंवा हल्ला करणारा राजा बचाव करणाऱ्या राजाला अडवू शकत असेल, तर स्थिती इंजिनने किंवा टेबलबेसने तपासा.

कधी कधी अशी स्थिती येते जी प्रतिस्पर्ध्याची पाळी असती तर जिंकली असती, पण पाळी तुमची असते. प्यादी मदत करू शकत नाहीत, कारण प्याद्याची प्रत्येक चाल स्थिती बदलते. उपाय म्हणजे त्रिकोण चाल (triangulation): तुमचा राजा तीन चौकोनांच्या छोट्या त्रिकोणावरून फिरून आपल्या सुरुवातीच्या चौकोनावर परत येतो, तर बचाव करणारा राजा फक्त पुढे-मागे जाऊ शकतो. राजाच्या तीन चालींनंतर तीच स्थिती प्रतिस्पर्ध्याच्या पाळीसह येते.

काळ्यांची पाळी असल्यास ही स्थिती काळ्यांसाठी हरलेली आहे: राजाला d7 सोडावे लागते, आणि पांढरा राजा पुढे येतो. पांढऱ्यांची पाळी असल्यास पांढरे d5, e5 आणि d4 हा त्रिकोण वापरतात: 1.Ke5 Kc6 2.Kd4 Kd7 3.Kd5. आता आकृतीतील स्थिती पुन्हा पटावर आहे, पण काळ्यांच्या पाळीसह. 3...Kc8 4.Ke6 Kd8 5.Kd6 Kc8 6.Ke7 Kb8 7.Kd7 Ka8 8.c6 नंतर पांढरे जिंकतात. या चालक्रमातील प्रत्येक चालीनंतर टेबलबेस विजयाची खात्री देतो.

काळे असेच का करू शकत नाहीत? पांढरी प्यादी c7 आणि d6 नियंत्रित करतात, त्यामुळे काळ्या राजाकडे आपल्या प्याद्याजवळ कमी चौकोन असतात आणि तो त्रिकोणाची नक्कल करू शकत नाही. बचाव करणाऱ्या राजाकडे फक्त दोन उपयुक्त चौकोन असतात आणि तुमच्या राजाला तीनसाठी जागा असते, तेव्हा त्रिकोण चाल शोधा.

• प्यादे खूप लवकर पुढे ढकलणे. प्यादे फक्त पुढे जाऊ शकते, आणि प्याद्याची प्रत्येक चाल असा टेम्पो खर्च करते जो नंतर लागू शकतो. पहिल्या आकृतीत 2.d5? विजय गमावते.
• सरळ मागे जाण्याऐवजी बाजूला होणे. बचाव करताना प्याद्याच्या समोरच मागे सरका. 1.Ke5 Ke7 2.d5 Kd7 3.d6 या बरोबरीच्या चालक्रमात फक्त 3...Kd8 टिकते. 3...Kc8? किंवा 3...Ke8? हरतात.
• हत्तीचे प्यादे विसरणे. बचाव करणारा राजा कोपऱ्यात पोहोचला, तर राजा आणि हत्तीचे प्यादे विरुद्ध राजा ही बरोबरी आहे. मोहरे बदलून अशा अंतिम टप्प्यात जाऊन जिंकण्याची अपेक्षा ठेवू नका.
• चुकीच्या रांगेपासून चौरस मोजणे. सुरुवातीच्या चौकोनावरचे प्यादे दोन चौकोन जाऊ शकते. चौरस पुढच्या रांगेपासून काढा.
• चुकीच्या क्षणी अपोझिशन घेणे. अपोझिशन हे मुख्य चौकोनांवर पोहोचण्याचे साधन आहे. तुमचा राजा आधीच मुख्य चौकोनावर असेल, तर तिची गरज नाही.